Srpska pravoslavna crkva i vernici danas, 27. septembra, obeležavaju jesenji Krstovdan, praznik posvećen uspomeni na pronalazak Časnog krsta na kojem je, prema hrišćanskom predanju, raspet Isus Hristos.
Praznik je u crkvenom kalendaru označen crvenim slovom i poznat je i kao Vozviždenje Časnog krsta.
Prema predanju, carica Jelena, majka cara Konstantina, pronašla je Časni krst 326. godine tokom boravka u Jerusalimu, gde je tragala za svetinjama povezanim sa Hristovim životom i stradanjem. Nakon pronalaska, jerusalimski patrijarh Makarije uzdigao je krst pred okupljenim narodom, zbog čega se praznik naziva Vozviždenje.
Sećanje na povratak Časnog krsta
Na Krstovdan se, osim pronalaska krsta, obeležava i uspomena na njegov povratak iz Persije u Jerusalim.
Časni krst čuvan je u Jerusalimu sve do 614. godine, kada su Persijanci osvojili grad i odneli ga u Persiju. Prema predanju, car Iraklije ga je kasnije vratio u Jerusalim.
U narodnoj i crkvenoj tradiciji Krstovdan je ostao jedan od značajnih praznika posvećenih Časnom krstu.
Dan strogog posta
Krstovdan je dan strogog posta. Vernici se uzdržavaju od mrsne hrane, a u pojedinim krajevima zadržao se običaj da se tog dana jede veoma skromno, najčešće hleb i grožđe.
Posebno mesto u običajima ima bosiljak. Na jesenji Krstovdan tradicionalno se bere i nosi na osvećenje, nakon čega se čuva u domu.
Prema narodnom verovanju, vremenske prilike na Krstovdan mogu nagovestiti kakva će biti zima i naredna godina. Veruje se da oblačan Krstovdan najavljuje snežnu zimu, dok vedro vreme može ukazivati na sušniju godinu.
Krstovdan i narodni običaji
Za razliku od pojedinih drugih velikih praznika, u narodnoj tradiciji Krstovdan je povezan i sa sređivanjem doma i pripremom za zimu. Verovalo se da tog dana treba urediti kuću i pripremiti je za hladnije dane.
Krstovdan se u Srbiji obeležava dva puta godišnje – 27. septembra kao jesenji i 18. januara kao zimski Krstovdan.
U pojedinim krajevima sačuvani su i stari običaji vezani za završetak čuvanja polja i isplatu ljudi koji su od Đurđevdana do Krstovdana čuvali useve od stoke i ptica.
Za verovanje da su pojedini srpski vladari posedovali delove Časnog krsta postoje navodi u tradiciji, ali oni nisu pouzdano istorijski potvrđeni.
Jesenji Krstovdan tako predstavlja spoj crkvenog praznika, sećanja na važne događaje iz hrišćanske tradicije i brojnih narodnih običaja koji su se vekovima prenosili u Srbiji.
